Σιδηρουργείο Ρήγου Υστέρνια

ιχνη

Το εργαστήριο του Γιάννη -Χιάνη- Ρήγου βρίσκεται στο χωριό Υστέρνια της Τήνου, είναι μάλλον το πρώτο εργαστήριο της οικογένειας Ρήγου και κατασκευάστηκε πράγμα σπάνιο για την εποχή για να λειτουργεί ώς προ βιομηχανικός χώρος εξαρχής- με λιοτρίβι και σιδηρουργείο -αργότερα προστέθηκε και μύλος. Δεν γνωρίζουμε με ακρίβεια την ημερομηνία κατασκευής του. Είναι ένα μεγάλο κτήριο τόσο σε ύψος όσο και σε άνοιγμα εσωτερικού χώρου. Περιλαμβάνει έναν μεγάλο κεντρικό χώρο και περιμετρικά περιλαμβάνει βοηθητικούς χώρους. Στο μπροστινό μέρος περιλαμβάνει μεγάλα παράθυρα που επέτρεπαν στο φως να μπει στο χώρο. Το εργαστήριο ήταν διάσημο για επισκευές / κατασκευες αγροτικών εργαλείων αλλά κατασκεύαζε φυσικά εργαλειά και μαρμάρου και λατόμευσης, χρηστικά και διακοσμητικά αντικείμενα και οτιδήποτε άλλο χρειάζονταν.

Εργαλεία /αντικείμενα / έργα

Ο προ – βιομηχανικός χώρος των Ρήγων στα Υστέρνια είχε μέσα σιδηρουργείο και ελαιοτριβείο.

Σιδηρουργείο

Το σιδηρουργείο ήταν γνωστό σε όλη την Τήνο για την κατασκευή κι επισκευή μεταξύ άλλων αγροτικών εργαλείων όπως ηνιά, αξίνες, τσάπες, δρεπάνια κ.α κυρίως για το ατσάλωμα και το βάψιμο των εργαλείων. Το ατσάλωμα είναι η διαδικασία με την οποία μικρά κομμάτια από ατσάλι κολλούν σε σιδερένια εργαλεία ώστε να αυξηθεί η αντοχή τους. Το βάψιμο αντίστοιχα είναι η διαδικασία σκλήρυνσης των εργαλείων μέσα από την απότομη βύθιση τους σε νερό. Πολύ μεγάλη ζήτηση είχαν τα υνιά και οι αξίνες του σιδηρουργείου που είναι εργαλεία για το χειμώνα. Ήταν τόσο μεγάλη η ζήτηση τους που ο κυρ- Γιάννης δεν προλάβαινε.

Βλέπουμε εργαλεία δημιουργημένα από το εργαστήριο στα Υστέρνια . © Αλεξάνδρα Γρυπάρη

Ο εγγονός του κυρ Γιάννη, Αθανάσης Ρήγος, αφηγείται:

Ερχόταν στα Υστερνια Μεσομερίτες να φτιάξουν τα εργαλεία τους, και ορθόδοξοι και καθολικοι από όλα τα χωριά, γιατί οι άλλοι δεν μπορούσαν να κάνουν την ατσαλώσια, να κολλήσει το ατσάλι πάνω στο σίδερο· και στην βαφή δεν τα πετύχαιναν. Ενώ o παππούς μου ήταν άριστος. Σηκωνόντουσαν νύχτα για να πιάσουνε σειρά. Περνάμε και το φαγητό τους μαζί, και το κρασί τους, έξι – οκτώ άνθρωποι, με τα γαϊδουράκια τους, μες στο μαγαζί· ήταν μεγάλο το μαγαζί επειδή είχε και λιοτρίβι…

Λιοτρίβι

Το λοτρίβι έχει αλλάξει πολλές φορές μεσά στα χρόνια και κάποιες από αυτές οι αλλαγές οφείλονται στις καινοτομίες που σκεφτόταν ο μπάρμπα Γιάννης που ήταν άλλωστε διάσημος για τις πατέντες του. Για τις πατέντες του ήταν γνωστός και ένας από τους γιους του ο Μαρκος. Για τον μπαρμπα Γιάννη διηγούνται:

Είχε και λιοτρίβι μαζί με το σιδηρουργείο. Λοιπόν δεν ήταν ευχαριστημένος από την πίεση στις πετσέτες, που έβαζαν στον πολτό της ελιάς. Και σκέφτονταν ότι, αν βρει μία βίδα πιο δυνατή, θα έβγαζε τον πολτό της ελιάς. Πήγε λοιπόν στη Σύρα, έφερε έναν άξονα από πλοίο και αρχισε να τον περιτυλίγει σε κοχλία με λάμα, έκανε δηλαδή μια εξωτερική κοχλίωση. «…» Φαντάσου μια βίδα που έγινε με το χέρι. Εβαλε τον παραγιό του ένα μήνα να την τρίβει με σμυρίγλι, την έτριβε, την έτριβε, όπου έβρισκε αντίσταση και τελικά τα κατάφερε και βελτίωσε έτσι την παραγωγή του».

Μορφή του εργαστηρίου

Βλέπουμε το εσωτερικό του εργαστηρίου στα Υστέρνια όπως είχε διαμορφωθεί τις τελευταίες χρήσεις του. © Αλεξάνδρα Γρυπάρη

Το εργαστήριο όπως το βλέπουμε στις ανωτέρω εικόνες άνηκε στον εγγονό του γενάρχη της οικογένειας- μπαρμπά Γιάννη, τον Λευτέρη Αθανασίου Ρήγο και λειτουργούσε ως το 1970 περίπου. Περιλαβάνει μικρό ελαιοτριβείο και μύλο που προστέθηκε μεταγενέστερα και υπήρχε πάντα μέσα & το σιδηρουργείο.

Ιστορία της οικογένειας Ρήγου

Η οικογένεια Ρήγου από τα Υστέρνια αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα οικογενειακής επαγγελματικής ειδίκευσης στη σιδηρουργία, επί πέντε διαδοχικές γενεές. Στο χωριό Υστέρνια υπήρχαν σίγουρα δύο σιδηρουργεία της ίδιας οικογένειας, αυτό που απεικονίζεται – το οποίο είναι μάλλον το πρώτο – και ένα ακόμα του Αθανάση Ρήγου. Οι σιδηρουργοί της εν λόγω οικογένειας επεξέτειναν κατά πολύ τη δραστηριότητά τους, ανοίγοντας σιδηρουργεία και σε άλλα χωριά του νησιού (Πύργο, Ξινάρα, Καρκάδο) και στην Αθήνα. Στη συνέχεια θα αναλύσουμε την πορεία της οικογένεια, με γενάρχη τον Γιάννη Ρήγο ή Χιάννη και ορισμένους από τους απογόνους του που φτάνουν μέχρι τις μέρες μας όπου και ακόμα και σήμερα όπου επτά γενιές μετά έχουν σιδεράδες.

Ο Ιωάννης Ρήγος ή Χιάννης (1839 – 1910 ή 1842-1912) έμαθε την τέχνη του σιδερά κοντά στον πατέρα του και την τελειοποίησε στη Σύρο όπου δούλεψε σε νεαρή ηλικία. Επιστρέφοντας στα Υστέρνια άνοιξε ένα σιδηρουργείο. Αδελφός του ήταν ο γλύπτης Ιάκωβος Μάρκου Ρήγος. Παντρεύτηκε και έκανε εννιά παιδιά, τρία αγόρια και έξι κορίτσια και τα τρία αγόρια του έγιναν σιδεράδες, Ο Θανάσης, ο Μάρκος γεννημένος το 1867, και ο Γιακουμής – Ιάκωβος γεννηθείς το 1873. Τον Θανάση έστειλε στην Ξινάρα ο πατέρας του όταν άνοιξε σιδηρουργείο εκεί περισσότερο για αγροτικά εργαλεία, ο Μάρκος αφού εργάστηκε αρκετά χρόνια στη Μικρά Ασία μαζί με το θείο του ως σιδεράς, αρχικά άνοιξε σιδηρουργείο στην Αθήνα και στη συνέχεια δούλεψε για ένα διάστημα στα Χούσλα, στο λατομείο πράσινου μαρμάρου. Μετά το θάνατο του γενάρχη μπάρμπα Γιάννη, τα σιδεράδικα της Ξινάρας και των Υστερνίων πέρασαν στο γιό του Θάνάση. Αρχικά τα παιδιά μεταξύ τους έβαλαν κλήρο και τα μαγαζιά έπεσαν στον Ιάκωβο. Όμως ο Ιάκωβος είχε ήδη το εργαστήριο του Πύργου κι ο Θανάσης ήθελε τα σιδηρουργεία της Ξινάρας και των Υστερνίων και έτσι τα κράτησε. Ο Θανάσης ακολουθώντας την οργάνωση του πατερα του συνέχισε να κατασκευάζει μαντρακάδες στα Υστέρνια και γεωργικά εργαλεία στην Ξυνάρα. Ο Θανάσης, έκενα δεκαεφτά παιδιά και από αυτά σιδεράδες έγιναν οι τρεις γιοί του. Ο γιός του Μάρκος πηρε την Ξινάρα, ο Νικόλαος άνοιξε νέο σιδεράδικο στον Καρκάδο και ο Λευτέρης κράτησε το σιδηρουργείο των Υστερνίων. Ο Λευτερης ήταν ο τελευταίος που λειτούργησε το σιδηρουργίο της εικόνας. Την πορεία της οικογένειας παρακολουθούμε από το γενεαλογικό δέντρο που παρατίθεται παρακάτω.

Γενεαλογικό δέντρο της οικογένειας Ρήγου δημιουργημένο από τον Αλέκο Φλωρακη στο βιβλίο του “Τα γυφτικα της Οξωμεριάς Τήνου” © Αλέκος Φλωράκης

Υστέρνια

Το χωριό Υστέρνια όπως φαίνεται από τον δρόμο. © Αλεξάνδρα Γρυπάρη

Τα Υστέρνια βρίσκονται στην Έξω Μεριά, στη πλαγιά του βουνού «Μεροβίγλια». Στην Εξω Μεριά στα μετακαποδιστριακα χρόνια ιδρύονται τρία σχολεία εκ των οποίων ένα ελληνικό στα Υστέρνια. Το 1885 ειχε 954 κατοίκους. Είναι ένα χωριό ναυτικών και καλλιτεχνών, γενέθλιος τόπος κορυφαίων Τηνίων γλυπτών όπως οι αδερφοί Μαλακατέ, ο Λάζαρος Σώχος, ο Λάζαρος Λαμέρας, ο Αντώνης Σώχος, ο Γεώργιος Βιτάλης, οι αδερφοί Φυτάλη κ.α. Είναι ένα χωριό με εντυπωσιακά δείγματα μαρμαροτεχνίας όπως η μαρμάρινη πλατεία Γλύνη αλλά και οι εκκλησίες της Αγίας Παρασκευής, της Αγίας Τριάδας και της Αγίας Άννας.

Στη φωτογραφία απεικονίζεται η θέα από τα Υστέρνια στον όρμο Υστερνίων. © Αλεξάνδρα Γρυπάρη

Βιβλιογραφία

Η έρευνα βασίζεται σε στοιχεία που βρέθηκαν ανάμεσα σε άλλα στα βιβλία Φλωράκης Α. , 2013, “Τα γύφτικα της Όξω μεριάς Τήνου σιδηρουργεία και σιδηρουργοί στο 19ο και 20ο αιώνα“, Αθήνα: Αδελφότητα των εν Αθήναις Τηνίων, Καραλή Μ., 2002, “Οι αγροτικές κατοικίες στην Εξωμεριά της Τήνου”, Αθήνα: Ποιτιστικό Τεχνολογκό Ίδρυμα ΕΤΒΑ, Συλλογικός τόμος, 1979, Εθνογραφικά, Αθήνα:Πελοποννησιακό Λαογραφικό Ίδρυμα, ΦΛωράκης Α., 2018,“Παλιά λατομεία και σχιστήρια της Τήνου“ Αθήνα: ΠΙΙΟΠ, Συλλογικό τόμος, 2009 “Τετράδια Εξωμεριάς” Αθήνα: επιμέλεια έκδοσης Κώστας Δανούσης, Συλλογικό τόμος, 2009 “Μνήμες Πανόρμου” Αθήνα: επιμέλεια έκδοσης Κώστας Δανούσης, Συλλογικός τόμος, 2024 “Navigare necesse est τιμή στον Κώστα Δανούση”, Αθήνα: Αλελφότητα των εν Αθήναις Τηνίων, σε παραινέσεις και κατευθύνσεις των κυρίων Φλωράκη και Δανούση, σε σε εργασίες όπως αυτές του Ιάκωβου Ρήγου αλλά και σε συνεντεύξεις που διενεργούνται από την ομάδα του φορέα στο πλαίσιο του έργου Fe26 – “Σμιλεύοντας τη μνήμη”.

Περισσότερες πληροφορίες για το έργο ίχνη εδώ