Διεύθυνση Πύργος Τήνου, θεση Μάρμαρα
Είδος χώρου Εργαστήριο Μαρμάρου
Περιοχή Εξω Μερια
Περίοδος1970-1980, 20ος ΑΙΩΝΑΣ
Πρόκειται για ένα από τα πρώιμα λατομεία του χωριού Πύργος στην Έξω Μεριά της Τήνου και βρίσκεται ακριβώς πάνω από το χωριό. Αν και η θέση ονομάζεται Μάρμαρα, το νταμάρι είναι γνωστό ως «Νταμάρι του Αϊ-Λευτεριού» από το ξωκλήσι του Αγίου Ελευθερίου, που είναι χτισμένο στα κράσπεδά του. Σύμφωνα με την παράδοση, «στην τοποθεσία αυτή, όπου έχουν εξαχθεί χιλιάδες κυβικά λευκού μαρμάρου σε πολύ παλιές εποχές, το έχτισαν οι μαρμαράδες της εποχής εκείνης για να έχουν ένα προστάτη άγιο». Περιλαμβάνει τρεις επιμέρους πελεκανιές (παλαιότερα περισσότερες), δηλαδή τρεις ανεξάρτητες ιδιοκτησίες οι οποίες στο πέρασμα του χρόνου άλλαζαν ιδιοκτήτες. Το μαρμαροφόρο στρώμα του λατομείου αυτού, είναι λευκού μαρμάρου. Tο μάρμαρο που περιλαμβάνει είναι συμπαγές, λευκό με κοκκινωπές φλέβες. Η καλή ποιότητά του, η ευκολία εξόρυξης που εξασφάλιζαν οι κομμοί και η ευκολία μεταφοράς (λόγω της άμεσης γειτνίασης με το χωριό) συνετέλεσαν στην αξιοποίησή του, τουλάχιστον από τον 17ο αιώνα, όπως πιστοποιούν χρονολογημένες κατασκευές από αυτό το μάρμαρο.
   |
Εργαλεία – Η εξόρυξη
Η μέθοδος εξόρυξης παρέμεινε η ίδια λίγο πολύ από την αρχαιότητα και στηρίζονταν στην γνώση των λατόμων για το υλικό και τις ανάγκες που ήθελαν να καλύψουν. Βασιζόταν κυρίως σε τρία εργαλεία στο πηκούνι, στη βαριά και τις σφήνες. Τα εργαλεία αυτά ήταν από συμπαγές σίδερο και ταλαιπωρούνταν πολύ με την χρήση λόγω της φύσης του μαρμάρου. Από τους σιδεράδες λοιπόν που έφτιαχναν και φρόντιζαν αυτά τα εργαλεία ξεκινούσε η ικανότητα των λατόμων και στη συνέχεια των μαρμαράδων που θα χρησιμοποιούσαν τα μάρμαρα. Ο τρόπος που φτιαχνόντουσαν τα εργαλεία καθόριζε τη σχέση τους με το μάρμαρο. Για να μπορούν να λαξεύουν το μάρμαρο και να φτιάχτουν έργα όπως ο Παρθενώνας, οι Αρχαίοι Έλληνες, επρεπε να έχουν τέλεια εργαλεία εξόρυξης και επεξεργασίας του μαρμάρου, να έχει γίνει δηλαδή τόσο εξαιρετική επεξεργασία του μεταλλού (σχηματοποίηση) όσο και εξαιρετική βαφή (σκλήρυνση).
Οι φωτογραφίες των εργαλείων είναι από το Μουσείο Εργαλείων Μαρλά και απεικονίζονται δύο πηκούνια, βαριά και σφήνα. © Αλεξάνδρα Γρυπάρη
Ο γνωστός σε όλους δρ Μανώλης Κορρές λέει για τα εργαλεία:
Ένα από τα μυστικά της κατασκευής ήταν η μεταλλουργία των λιθοξοϊκών εργαλείων και η απίστευτη επιδεξιότητα των αρχαίων λιθοξόων. Από την ποιότητα των ιχνών που άφησαν στα μάρμαρα, φαίνεται ότι τα εργαλεία τους ήταν πολύ ανώτερα από τα σημερινά. Είναι προφανές ότι εκείνη την εποχή είχαν καταλήξει σε κάποιες αξεπέραστες μεταλλουργικές συνταγές, μετά από πολύ αυστηρή πειραματική έρευνα. Οι συνταγές αυτές χάθηκαν, όπως πολλές άλλες ειδικές γνώσεις, όταν άρχισε η παρακμή του αρχαίου κόσμου
Αναγκαιότητα εργαλείων
Για να κατανοήσουμε την σημασία και αναγκαιότητα των εργαλείων σιδήρου σε σχέση με την εξόρυξη παρακολουθούμε τον εξειδικευμένο Τηνιακό ιστορικό – μαρμαρά Γιώργο Βίδο να μας εξιστορεί τον τρόπο εξόρυξης μαρμάρου με το πηκούνι όπως γινόταν και στην αρχαιότητα.
Μαρμαρο στην αρχιτεκτονική
Ο Γιώργος Βίδος εξηγεί την αναγκαιότητα εξοικείωσης με τον προσανατολισμό των κομματιών του μαρμάρου για να χρησιμοποιηθούν στην αρχιτεκτονική.
Σχέση μαρμαροτεχνίας λατόμευσης
Οι μαρμαράδες στο χωριό του Πύργου, είχαν πάντα εξοικείωση με τη λατόμευση. Πήγαιναν στα λατομεία για να κρίνουν τα κομμάτια που θα τους ήταν απαραίτητα και να δουν την ποιότητα του μαρμάρου. Ο Λάμπρος Διαμαντόπουλος, εξιστορεί την σχέση των μαρμαράδων του Πύργου με τα λατομεία του νησιού.
Λευκό Μάρμαρο
Η Τήνος είναι ένα από τα νησιά του Αιγαίου που αφθονεί το λευκό μάρμαρο αν και δεν είναι άριστης ποιότητας δεν συγκρίνεται ας πούμε με το Πεντελικό ή εκείνο της Πάρου. Παράλληλα με το λευκό μάρμαρο, στην Τήνο υπάρχουν και πολλά αλλά πετρώματα όπως το μοναδικό στην Ελλάδα πράσινο μάρμαρο με λευκές γραμμώσεις το Vert antique των Γάλλων. Το λευκό μάρμαρο από την Τήνο χρησιμοποιήθηκε κατά κύριο λόγο για την κατασκευη αρχιτεκτονικών μελών, επιτύμβιων μνημείων και για στρώσεις δαπέδων εκκλησιών και πεζοδορμίων. Φαίνεται πιθανό μάρμαρα ορισμένων πρώιμων έργων, να προέρχονται από αυτό το λατομείο, όπως εκείνα που συναντούμε στο τέμπλο του Αγίου Νικολάου της Βάνης, το 1662-64). Η σκάλα της εκκλησίας του Αγ. Νικολάου στον Πύργο έχει δημιουργηθεί με μάρμαρα από αυτό το λατομείο.
Λατομεία της Τήνου
Τα περισσότερα λατομεία μαρμάρου του νησιού εντοπίζονται στην Έξω Μεριά στις περιοχές των χωριών Καρδιανή, Υστέρνια και Πύργος. Ετσι στην Εξω Μεριά λατομεία λευκού μαρμάρου συναντάμε στην θέση Μουρούνια κοντά στον Πύργο, στην Κακιά Σκάλα Πανόρμου, στο Βαθύ της Φανερωμένης, στο όρος Πατέλα στα Ιστέρνια, στο Βαθύ στην Καραμπούσα. Στο υπόλοιπο νησί λευκό μάρμαρο βρίσκουμε στο Φαλατάδο, στην Αετοφωλιά και στη Λυχναφτιά. Η εξόρυξη λευκού και πράσινου μαρμάρου φαίνεται ότι ξεκίνησε στην αρχαιότητα, ειδικότερα στα Χουσλα (πράσινο) και στο Βαθύ της Φανερωμένης (λευκό). Το λευκό μάρμαρο της Τήνου στην αρχαιότητα δεν χρησιμοποιούνταν όμως για αρχιτεκτονικές κατασκευες ναών όπως στα Κιόνια γιατί θεωρούνται υποδεέστερης ποιότητας ανταυτών χρησιμοποιούνται Πεντελικό ή Παριανό. Στις αρχές του 14ου αιώνα μ.Χ. μια βενετσιάνικη πηγή μας επιτρέπει να υποθέσουμε ότι γινόταν εξόρυξη κι εξαγωγή πράσινου μαρμάρου αφού οι Βενετοί ενδιαφέρονταν για χρωματιστά μάρμαρα. Ορισμένα αρχιτεκτονικά μέλη του ναού του Αγ. Μάρκου στη Βενετία είναι από πράσινο μάρμαρο Τήνου.
Έξω Μεριά
Ή Έξω Μεριά σε έκταση καλύπτει κάτι λιγότερο από το ένα τρίτο της επιφάνειας του νησιού. Εκτείνεται στο βορειοδυτικό μέρος του και περιλαμβάνει τα πιο άγονα εδάφη. Δεδομένης της μεγάλης απόστασης της Εξω Μεριάς από την πρωτεύουσα του νησιού συνετέλεσε ως γεγονός ώστε κατά τους χρόνους της Τουρκοκρατίας να τύχει ελαφρύνσεων και προνομίων που πολλές φορές αργγίζουν τα όρια της ασυδοσίας. Είναι γνωστοί οι Τηνιακοι πείρατές που λυμαίνονταν τα παράλια της μικράς Ασίας. Το ορεινό ανάγλυφο που χώρισε την έξω μεριά από το υπόλοιπο νησί συμβάλλει στη δημιουργία συνθηκών αυτονομίας. Αν παρατηρήσουμε το γεωλογικό χαρτη θα διαπιστώσουμε πως ο σχιστόλιθος υλικό από το οποίο κατασκευάζονται αποκλειστικά αγροτικές κατοικίες είδα το μοναδικό συστατικό του εδάφους Έξω Μερίας. Είναι αξιοσημείωτο ότι τα όρια της Εξω Μεριά σχεδόν συμπίπτουν με αντίστοιχα όρια στην σύσταση των εδαφών της Τήνου. Ένα άλλο στοιχείο που χαρακτηρίζει και διακρίνει την έξω μεριά είναι η καταγωγή πολλών μεγάλων καλλιτεχνών, ιδίως γλυπτών. Αυτό συνδέεται άμεσα τόσο με μία μακρά παράδοση το επάγγελμα του λιθοξόου και του Μαρμαρά / μαρμαρογλύπτη όσο και με την ύπαρξη την αφθονία του ίδιου του υλικού του μαρμάρου που αποτελεί την πρώτη ύλη.
Βιβλιογραφία
Η έρευνα βασίζεται σε στοιχεία που βρέθηκαν ανάμεσα σε άλλα στα βιβλία Φλωράκης Α. , 2013, “Τα γύφτικα της Όξω μεριάς Τήνου σιδηρουργεία και σιδηρουργοί στο 19ο και 20ο αιώνα“, Αθήνα: Αδελφότητα των εν Αθήναις Τηνίων, Καραλή Μ., 2002, “Οι αγροτικές κατοικίες στην Εξωμεριά της Τήνου”, Αθήνα: Ποιτιστικό Τεχνολογκό Ίδρυμα ΕΤΒΑ, Συλλογικός τόμος, 1979, Εθνογραφικά, Αθήνα :Πελοποννησιακό Λαογραφικό Ίδρυμα, Κορρές Μ., 1994, «Απο την Πεντέλη στον Παρθενώνα», Αθήνα: Μελισσα, Φλωράκης Α., 2018,“Παλιά λατομεία και σχιστήρια της Τήνου“ Αθήνα: ΠΙΙΟΠ, Συλλογικό τόμος, 2009 “Τετράδια Εξωμεριάς” Αθήνα: επιμέλεια έκδοσης Κώστας Δανούσης, Συλλογικό τόμος, 2009 “Μνήμες Πανόρμου” Αθήνα: επιμέλεια έκδοσης Κώστας Δανούσης, Συλλογικός τόμος, 2024 “Navigare necesse est τιμή στον Κώστα Δανούση”, Αθήνα: Αλελφότητα των εν Αθήναις Τηνίων, σε παραινέσεις και κατευθύνσεις των κυρίων Φλωράκη και Δανούση, σε σε εργασίες όπως αυτές του Ιάκωβου Ρήγου αλλά και σε συνεντεύξεις που διενεργούνται από την ομάδα του φορέα στο πλαίσιο του έργου Fe26 – “Σμιλεύοντας τη μνήμη”.
Περισσότερες πληροφορίες για το έργο ίχνη εδώ